Trends in Media:Tijd

6 / 9

Lezen

Auteurs: Joep Schaper, Annemarie Wennekers en Jos de Haan

Al jaren zijn er berichten over ontlezing in Nederland, hoewel er ook geluiden zijn dat we door alle moderne communicatiemiddelen meer dan ooit met geschreven tekst bezig zijn. Het lezen van uitgebreidere teksten (zoals boeken en artikelen) neemt al langere tijd af en dit wordt als zorgelijk gezien, vanwege alle positieve effecten die er aan lezen worden toegedicht. Zet deze dalende lijn door en zijn we nog minder gaan lezen? Wie lezen er veel of weinig? En hoe wordt er gelezen: van papier of van het scherm?

Bodem van de ontlezing?

De afgelopen decennia heeft ontlezing haar intrede gedaan in Nederland. Hierover rapporteerden wij uitgebreid begin 2018. De conclusie was dat het aantal lezers van uitgebreidere teksten (zoals boeken en artikelen) in Nederland afneemt, maar dat de mensen die lezen nog wel ongeveer evenveel lezen. Jongere mensen en mannen lezen minder dan ouderen en vrouwen. Papier was nog de belangrijkste vorm van lezen, hoewel het lezen via een tablet en smartphone toenam. In dat rapport is gebruikgemaakt van data over leesgedrag tussen 2006 en 2016. In deze periode van 10 jaar is lezen flink afgenomen: van gemiddeld 4,7 uur per week naar 3,4 uur per week. Hier gaat het vooral om mensen die helemaal van lezen zijn afgehaakt en dus minder dan 10 minuten in de week lezen. De daling van de leestijd van de mensen die wel nog lezen is ook gedaald, maar minder snel dan de gemiddelde daling van de hele bevolking. Toch is er een klein lichtpuntje: hoewel de ontlezing al sinds de jaren zeventig in ontwikkeling is, is deze trend de afgelopen periode (van 2013-2016) aan het stabiliseren. Misschien bereiken we langzaam de bodem van de ontlezing.

Zoals de figuur hierna laat zien, was er tussen 2013 en 2015 een daling in de totale leestijd van 42 minuten naar 37 minuten op een dag, maar is deze met 36 minuten in 2018 niet verder gedaald. Nederlanders lezen op een doorsnee dag nog ongeveer evenveel boeken, en het lezen van dagbladen en tijdschriften is iets afgenomen, hoewel dit slechts om zeer kleine schommelingen gaat. Dagbladen zijn wel nog steeds het belangrijkste medium voor Nederlanders om te lezen.

Wat is lezen?

Mensen lezen veel op een dag. Niet alleen boeken, tijdschriften en kranten, maar ook bijvoorbeeld e-mails, WhatsApp-berichten, bordjes en recepten. In dit onderzoek verstaan we onder lezen het lezen van een boek, tijdschrift, dagblad, huis-aan-huisblad of gemeente- of wijkkrant, en overig lezen (onder andere folders of post); zie Onderzoeksmethode voor een volledige omschrijving van alle leesactiviteiten. Lezen van studieboeken valt buiten deze categorie en wordt in het dagboek gerekend tot de algemene activiteit ‘studeren’. Naast de activiteit (zoals lezen van boeken, kranten, tijdschriften) wordt ook naar de informatiedrager (bv. papier, tablet, e-reader) gevraagd (en zelfs ook naar genre of titel). Op deze manier kan een onderscheid worden gemaakt tussen lezen van papier en digitaal lezen.

Leestijd van verschillende bronnen

Bron:NLO/NOM/SKO/PMA/SCP (Media:Tijd TBO’18)

In de leesvoorkeuren verschillen vrouwen en mannen. De gemiddelde leestijd op een dag verschilt amper: 37 minuten voor vrouwen en 35 minuten voor mannen, maar wat er wordt gelezen, verschilt wel tussen de groepen. Vrouwen lezen vaker boeken, terwijl mannen vaker de krant pakken, met beide een verschil van 4 minuten. Tijdschriften worden ongeveer evenveel gelezen door beide groepen, evenals huis-aan-huisbladen.

Leestijd van verschillende bronnen, naar achtergrondkenmerken

Bron:NLO/NOM/SKO/PMA/SCP (Media:Tijd TBO’18)

Het feit dat oudere mensen meer lezen dan jongere mensen is van alle tijden. In de totale leestijd is dit verschil tussen 2015 en 2018 nauwelijks veranderd. De groep 65-plussers leest gemiddeld bijna 1,5 uur per op een dag. Deze tijd gaat voor het grootste deel naar de krant, maar boeken en tijdschriften worden ook veel gelezen. De groep 20-34-jarigen leest gemiddeld 13 minuten op een dag. Wat ook opvalt, is dat de jongste twee leeftijdsgroepen nauwelijks kranten of tijdschriften lezen, maar wel boeken. De opvallendste daling tussen 2013 en 2018 is te zien bij 50-64-jarigen in het lezen van kranten: van 25 minuten naar 18 minuten. De jongere leeftijdsgroepen besteedden al weinig tijd aan kranten en onder 65-plussers is de gemiddelde tijd aan de krant niet afgenomen.

Mensen met verschillende opleidingsniveaus hebben ook verschillende leesgewoonten. In totaal verschilt de leestijd onderling niet: lageropgeleiden lezen 39 minuten, de middelste categorie 33 minuten en hogeropgeleiden 41 minuten. Hogeropgeleiden lezen wel veel vaker een boek; dit verschil was er in 2013 nog niet. Lageropgeleiden lezen vaker een tijdschrift.

Het lezen vanaf papier neemt in vergelijking met 2015 verder af, maar niet zo snel als tussen 2013 en 2015. Nederlanders lezen verreweg nog het meest vanaf papier. Aan de andere apparaten is te zien dat die niet zo sterk stijgen om de daling van het lezen in zijn geheel te compenseren. Het lezen vanaf een computer- of laptopscherm is gelijk gebleven, en tussen 2015 en 2018 is het lezen vanaf een mobiel scherm of vanaf een e-reader met maar 1 minuut toegenomen.

Manieren van lezen

Bron:NLO/NOM/SKO/PMA/SCP (Media:Tijd TBO’18)

Aan Nederlanders die aangeven af en toe of regelmatig een boek te lezen, is gevraagd in welke genres ze geïnteresseerd zijn. Zoals weergegeven in de figuur hierna is de categorie ‘spannende boeken, science fiction, fantasy’ het populairst: 54% van de lezers geeft aan graag zulke boeken te lezen. Daarna volgen literaire boeken en informatieve vrijetijdsboeken. De verdeling van genres is vrijwel gelijk aan die van 2015. Wat mensen graag lezen is opvallend stabiel.

Dure e-boeken

De e-reader is aan een bescheiden opmars bezig. Dat is best bijzonder, aangezien het geen multimedia-apparaat is. Een van de voordelen van een e-reader is dat boeken goedkoper zijn, maar wie een e-reader heeft, zal opgevallen zijn dat het prijsverschil niet heel groot is. Volgens Business Insider kosten e-boeken gemiddeld 80% van de prijs van gedrukte boeken. Dit komt voor een deel doordat op gedrukte boeken het lage btw-tarief van 9% van toepassing is, terwijl op e-boeken het tarief van 21% geldt. Waarschijnlijk verandert dit in 2020. Verder zijn er natuurlijk de kosten voor het schrijven van het boek (terugverdiend via royalty’s) en moeten de inspanningen van de uitgever en boekenverkoper worden gecompenseerd. Bij de uitgeverijen en boekenverkoper moet voor de consument nog wat winst te behalen zijn volgens NRC Handelsblad en Business Insider. Er zijn geen drukkosten en vervoerskosten voor de uitgever, en voor e-boeken is geen distributiecentrum of boekwinkel nodig. Het zou dus goed kunnen dat de komende jaren de prijs van e-boeken omlaaggaat.

Genres van boeken lezen

categorie

aandeel

spannende boeken, science fiction, fantasy

54

literaire boeken/romans, poëzie

42

informatieve vrijetijdsboeken

40

informatieve boeken over mens en maatschappij

35

romantische boeken, streekromans

28

andere onderwerpen

21

strips

14

kinder- en jeugdboeken

12

Bron:NLO/NOM/SKO/PMA/SCP (Media:Tijd TBO’18)

Behalve het lezen van langere teksten zoals boeken, lezen mensen ook veel korte stukken tekst, zoals appjes, gebruiksaanwijzingen en nieuwsberichten. Het is lastig om dit goed in kaart te brengen, zeker met de dagboekmethode (zie Over Media:Tijd). Om toch het lezen van korte nieuwsberichten in kaart te brengen, hebben we de respondenten hierover in een aparte vragenlijst een vraag gesteld. Ze konden aangeven hoe vaak ze op een gewone dag nieuwssites lezen. Bijna 40% van de respondenten volgt op een doorsnee dag helemaal geen nieuwssites, en 35% kijkt enkele keren op een dag naar het nieuws op een website. Mannen bezoeken gemiddeld genomen vaker nieuwswebsites dan vrouwen. Ruim 30% van de mannen kijkt zelfs vaker dan 3 keer per dag naar nieuws op internet. Bij de leeftijdsverdeling valt op dat de tieners en de 65-plussers het minst vaak nieuwswebsites bezoeken en de tussengroepen juist het vaakst. Ten slotte bezoeken hogeropgeleiden een stuk vaker nieuwssites dan lageropgeleiden.

Leesbevordering

Het leesbevorderingsbeleid is erop gericht om het niveau van lezen en leesvaardigheid te verhogen vanwege de vele bewezen positieve effecten die van lezen uitgaan. Leesvaardigheid hangt samen met taalbeheersing  en schrijfvaardigheid. Het beleid dient dan ook tevens om laaggeletterdheid te voorkomen en daaraan gebonden participatiedrempels  in de maatschappij weg te nemen. Er is speciale aandacht voor achterstandsgroepen (vmbo, mbo). Positieve effecten zijn in het bijzonder gekoppeld aan het ‘diep lezen’: het geconcentreerd lezen van langere teksten of boeken. De Stichting Lezen fungeert als aanjager van leesbevordering (campagnes) en kenniscentrum (zie www.lezen.nl en www.leesmonitor.nu). Om de leesvaardigheid van met name jongeren te vergroten riepen de Onderwijsraad en de Raad voor Cultuur in juli 2019 in een gezamenlijk advies op tot een leesoffensief.  Het beoogde doel is om jongeren vaker, met meer plezier en beter aan het lezen te krijgen. Daarvoor moeten bibliotheken, scholen en ouders de handen ineenslaan en de Rijksoverheid meer investeren in een samenhangend leesbeleid. Het leesbevorderingsbeleid heeft tevens gunstige effecten voor de economie van de mediasector, met name uitgeverijen van boeken, (digitale) kranten en tijdschriften (zie daarvoor ook De daad bij het woord)

Nieuwssites lezen

Bron:NLO/NOM/SKO/PMA/SCP (Media:Tijd TBO’18)

Deze kaart citeren

Schaper, J.C., A.M. Wennekers en J. de Haan (2019). Lezen. In: Trends in Media:Tijd. Geraadpleegd op [datum vandaag] via https://digitaal.scp.nl/trends-in-mediatijd/lezen.

Informatie noten

Het lezen van schermen, zoals e-reader of digitale krant, is hierin opgenomen.