Passende zorg voor ouderen thuisknelpunten in kaart

6 / 12

Tekorten

Auteurs: Inger Plaisier en Maaike den Draak

Tekorten in de middelen die nodig zijn om zorg te kunnen bieden aan ouderen worden zowel door geïnterviewden als in de literatuur genoemd als belangrijke bron van problemen bij het bieden van voldoende of passende zorg aan ouderen die dat nodig hebben. Het gaat daarbij niet alleen om krapte in financiering en daaruit voortvloeiende problemen met de capaciteit en passendheid van het aanbod en het gebrek aan tijd van zorgpersoneel, maar ook krapte op de arbeidsmarkt voor zorgpersoneel en onvoldoende woningaanbod voor ouderen spelen een rol.

Krappe financiering

Er zijn diverse signalen dat de bekostiging van de langdurige zorg niet altijd aansluit op wat in de praktijk nodig is (zie bv. De Booys et al. 2018; Feitsma en Kaper 2018; Glimmerveen et al. 2019; KPMG 2018). Bij de zorginkoop door gemeenten en zorgkantoren zou volgens verschillende geïnterviewden de nadruk te veel liggen op kostenbeheersing en te weinig op effectiviteit of doelmatigheid. Gemeenten die moeite hebben om de begroting sluitend te krijgen neigen om te bezuinigen op de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) (zie ook Non et al. 2015). In de Wmo 2015 kunnen de verplichte aanbestedingstrajecten dan een prikkel voor zorg- en welzijnsaanbieders zijn om met een zo krap mogelijke financiering zo veel mogelijk aan gemeenten te willen leveren. Dat kan erg magere contracten opleveren.

‘Onder de kostprijs aanbieden’

[…] wat je dan ziet is dat grote welzijnsorganisaties met expansiedrang gewoon onder de kostprijs aanbieden. […] dan is het een heel mager contract, dan wordt het echt op minimale basis uitgediend. Ja, dat is gewoon niet goed.

(Medewerker brancheorganisatie welzijn)

Volgens verschillende geïnterviewden is de financiering van aanbod in de Wet langdurige zorg (Wlz) niet altijd rendabel voor zorgaanbieders, bijvoorbeeld het verpleeghuisaanbod voor mensen met een lichte Wlz-indicatie. Medewerkers van een verpleeghuis leggen uit dat zij voor een afdeling voor mensen met een lichte indicatie in de praktijk net zo veel personeelsinzet nodig hebben als voor een afdeling voor mensen met zwaardere indicaties, terwijl er minder financiering per bewoner tegenover staat.

‘Doe maar een ZZP 6-afdeling want daar krijg ik tenminste voor betaald’

Als ik nu een afdeling zou hebben met 10 of 15 bedden ZZP 4, en je dan somatisch en PG door elkaar hebt zitten, ja, hoe moet je dat gaan opvangen? Heb je aan personeelsbezetting net zo veel nodig als voor een ZZP 6-afdeling. Doe maar een ZZP 6-afdeling want daar krijg ik tenminste voor betaald.

(Medewerker verpleeghuis)

Volgens geïnterviewde professionals zou er ook te weinig financiering zijn voor voorwaardenscheppende handelingen door organisaties, zoals tijd voor samenwerking met andere hulpverleners, innovatie of experimenteerruimte, of de inzet van een huisartsenpraktijk op vroegsignalering (zie ook kaart De systeemwereld sluit niet aan bij de leefwereld en kaart Samenspel tussen organisaties). Pilots en experimenten voor een integrale aanpak van zorg blijven vaak steken wanneer de extra financiering stopt (De Booys et al. 2018). Een geïnterviewde wijkverpleegkundige geeft aan dat de samenwerking tussen het medisch en sociaal domein vaak erg afhankelijk is van tijdelijke, projectmatige financiering en dat deze vaak geen stand houdt als de financiering stopt.

‘Zodra de financiering stopt, stopt deze interventie ook vaak’

Het draait alleen maar om geld. Heel vaak zie je inderdaad pilots over samenwerking tussen het sociaal en het medische domein. Dat loopt best aardig maar zodra de financiering stopt, stopt deze interventie ook vaak. Dat is triest.

(Wijkverpleegkundige)

Toch zijn er ook mensen die ervan overtuigd zijn dat het beschikbare geld niet per definitie te weinig is, maar dat het probleem er vooral in zit dat het niet op de juiste manier wordt besteed.

‘Dat er heel veel verdwijnt in allerlei miscommunicatie’

Ik ben ervan overtuigd dat als we het geld dat we hebben voor zorg en ondersteuning voor ouderen goed benutten, we echt genoeg hebben. Dat er heel veel verdwijnt in allerlei miscommunicatie. Met wisselingen, en te veel organisaties en te veel verschillende mensen, dat we het lef moeten hebben om dat te verminderen en te vereenvoudigen.

(Medewerker kennisorganisatie)

Capaciteitstekort

De vraag naar zorg neemt toe door het groeiende aantal ouderen, maar de capaciteit van de zorg groeit niet in gelijke tred mee (De Booys et al. 2019; De Klerk et al. 2019). Verpleeghuizen kunnen bijvoorbeeld de vraag niet aan. De krappe financiering heeft hierin zijn weerslag. Jaarlijks onderhandelen zorgaanbieders met het zorgkantoor en maken productieafspraken. Als tijdens het lopende jaar het productieplafond wordt bereikt dat is afgesproken met het zorgkantoor of de zorgverzekeraar, kunnen zorgaanbieders bijcontracteren, maar dat kost veel tijd (De Klerk et al. 2019). Ondertussen worden bedden of plekken gesloten omdat zorgaanbieders geen financiële risico’s willen lopen (ZorgImpuls 2017). Daardoor moeten cliënten langer op de wachtlijst of – als langer wachten geen optie meer is – uitwijken naar een andere aanbieder, soms in een andere regio. Dat betekent voor die andere zorgaanbieders dat zij ouderen uit hun eigen regio niet altijd kunnen bedienen wanneer het zorgkantoor cliënten uit andere regio’s aandraagt. Dit werpt de vraag op of zorgkantoren de zorg wel op de juiste plekken inkopen, en of er wel een goede afstemming is met zorgaanbieders, huisartsen en gemeenten over wat er in een regio nodig is.

‘Toen is de hele regio afgebeld voor een plek’

We hebben recent een situatie gehad met een cliënt die – echt dat ging thuis niet meer, maar woonde nog steeds thuis met een ZZP 4 – is ingestuurd door de huisarts naar het ziekenhuis. Het ziekenhuis denkt: die nemen wij niet op hè, want er is wel een probleem maar geen medisch probleem waardoor ze in het ziekenhuis moet verblijven. Toen is de hele regio afgebeld voor een plek. Er is nergens plek en toen hebben ze in [gemeente A] – nou, dat is voor onze mensen een wereldreis hè, het gaat maar over 20 kilometer denk ik, maar goed als je 80 bent… – die cliënt aangemeld als GRZ . Dus zij is met valse voorwendselen ergens binnengeloodst…

(Medewerker verpleeghuis)

Onvoldoende passend aanbod

Omdat ouderen langer thuis wonen met complexe gezondheidsproblemen is er behoefte aan een nieuwe zorgschil voor thuiswonende ouderen die de druk op ziekenhuisbedden kan verminderen: meer nachtzorg in de wijk, mogelijkheden voor zorg met een ‘oppasfunctie’, meer zorgmomenten per dag en specialistische ouderenzorg voor thuiswonende ouderen die voorheen alleen beschikbaar was in het verpleeghuis (Den Draak et al. 2021; De Klerk et al. 2019). Het geeft een andere zorgvraag en vraagt ook om ander aanbod. Zorg in de wijk sluit daar nog niet altijd op aan.

‘Dus de oudere op zichzelf is al complexer’

Voorheen levensbedreigende ziekten – kanker, CVA – waar je dood aan ging, die worden nu chronisch. Dus mensen worden gewoon ouder met meerdere aandoeningen tegelijkertijd. Daar komt de cognitieve problematiek nog bij, en eenzaamheid. Dus de oudere op zichzelf is al complexer. En gingen die ouderen vroeger eerder het verzorgingshuis/verpleeghuis in, blijven ze nu allemaal thuis. En dat geeft gewoon een heel andere zorgvraag en dat vraagt ook om heel ander aanbod.

(Medewerker kennisorganisatie)

Uit de interviews blijkt dat het inkoopbeleid van zorgkantoren en -aanbieders er soms ook toe leidt dat er wel een verblijfsplek in de regio is, maar dat deze op papier niet past bij de zorgbehoefte van een cliënt vanwege het type plek dat is ingekocht. Er is bijvoorbeeld alleen een plek voor iemand met een somatische zorgbehoefte, maar er is een plek bij psychogeriatrie nodig. Of er is een bed voor geriatrische revalidatiezorg beschikbaar, terwijl behoefte is aan eerstelijnsverblijf. Verpleeghuizen kunnen hierin niet zomaar schuiven.

Ook past het aanbod niet altijd bij de wensen van ouderen, zo blijkt uit de interviews en de literatuur. Er zijn bijvoorbeeld te weinig verblijfsplekken voor echtparen die samen willen blijven, en ook is er weinig (betaalbaar) woonzorgaanbod voor mensen met een lage Wlz-indicatie (zorgprofiel VV4) die de drempel naar een verpleeghuis te groot vinden (Plaisier en Den Draak 2018).

Dat het aanbod niet goed aansluit bij behoeften van ouderen komt soms ook door een tekort aan deskundigheid van de organisaties en zorgverleners die worden ingezet (zie ook De Booys et al. 2018). Medewerkers van een verpleeghuis ervaren bijvoorbeeld dat er weinig zorgaanbod is voor ouderen met psychiatrische problematiek, terwijl ook bij ouderen sprake kan zijn van (forse) psychiatrische problemen waardoor de reguliere thuiszorg en verpleeghuiszorg niet goed aansluiten.

‘Naar de psychiatrie kunnen ze nooit’

Een andere groep waar we mee te maken hebben, dat zijn mensen die zowel psychiatrische problemen hebben en thuis zitten en dan daarbij ook lichamelijke problemen krijgen en ja, dan is dat een discussie waar horen die mensen dan: is dit psychiatrie, is dat passend op een PG-afdeling of is het passend op een somatiekafdeling of moet het naar de psychiatrie? Naar de psychiatrie kunnen ze nooit want er is nooit een bed vrij dus daar kan je moeilijk iemand kwijt. Je kan vragen voor een advies maar als ze niet opgenomen zijn, komen ze niet eens…

(Medewerker verpleeghuis)

Te weinig tijd van professionals

Geïnterviewden menen dat in de Wmo 2015 vaak te lage indicaties worden afgegeven vanwege bezuinigingen, waardoor de zorgvraag van ouderen niet goed wordt bediend en er te weinig aandacht voor hun behoeften is. De inzet van uren huishoudelijke hulp is bijvoorbeeld resultaatgericht (een schoon huis) zonder oog te hebben voor het welzijn van de oudere. Of er wordt nog maar 2 in plaats van 4 uur huishoudelijke hulp geboden, waarin onvoldoende resultaat wordt behaald. Uit de literatuur blijkt daarnaast dat professionals in sociale wijkteams te weinig tijd krijgen om te kunnen doen wat ze zouden moeten doen; met name preventieve taken schieten erbij in (Kromhout et al. 2018).

‘Omdat er ook te weinig tijd is vaak’

[…] ik zie ook dat mensen niet de juiste zorg krijgen omdat er te weinig deskundigheid is, omdat er ook te weinig tijd is vaak dus reageert men heel reactief in plaats van proactief en dan ben je dus te laat om problemen te voorkomen en ook omdat er inderdaad zoals met psychiatrische problematiek vaak gewoon, men weet niet hoe ze daar mee om moeten gaan. Eenzaamheid komt heel vaak voor. Wat moet je met eenzaamheid? Nou ja dan gaan we maar weer elke avond ogen druppelen dan verzachten we nog enigszins de eenzaamheid. Ineffectieve zorg, gebeurt veel.

(Wijkverpleegkundige)

Er is ook vaak weinig tijd om in het netwerk van een cliënt te investeren, terwijl dit veel kan opleveren. Volgens een geïnterviewde medewerker van een kennisorganisatie zouden professionals meer proactief of outreachend gaan werken als zij meer vrijheid en vertrouwen krijgen van hun organisaties, wat ten goede komt aan de kwaliteit van leven van ouderen.

‘Want je doet de dingen die nodig zijn’

Als jij gaat zitten op ieder uurtje of iedere minuut, ja, dan krijg je ook iedere minuut. En als jij meer vrijheid geeft en het achteraf meer vanuit vertrouwen verwerkt, dan krijg je een ander…, en vaak is het niet duurder. Nee, want je doet de dingen die nodig zijn. Je gaat niet ineens iets heel anders doen.

(Medewerker kennisorganisatie)

Personeelstekort

Het tekort aan zorgpersoneel wordt steeds duidelijker zichtbaar in de zorg en ondersteuning van ouderen, en speelt vooral in de grote steden. Niet alleen groeit de behoefte aan zorgpersoneel door vergrijzing, ook de afnemende belangstelling voor het vak speelt een rol (zie bv. Francke et al. 2017; De Groot et al. 2018; IGJ 2019; ZorgImpuls 2017). Uit de interviews blijkt ook dat tijdgebrek van professionals doorwerkt in hun motivatie voor het werk, bijvoorbeeld bij de wijkverpleging. Veel wijkverpleegkundigen kunnen geen werkgever vinden waar ze hun werk kunnen uitvoeren zoals ze denken dat hun vak eruit zou moeten zien. Door problemen met het aantrekken van voldoende vast personeel werken zorgorganisaties ook met zzp’ers. Die zijn kostbaar en stellen hoge eisen, bijvoorbeeld aan de tijdstippen waarop ze werken (geen nacht- of weekenddienst) (zie ook Plaisier en Den Draak 2019). Een probleem is ook dat naast de zorgaanbieders die met een gemeente of zorgkantoor een contract hebben afgesloten, er ook zorgaanbieders actief zijn die ongecontracteerde zorg aanbieden. Zij kunnen soms betere arbeidsvoorwaarden bieden.

‘Omdat ze daar soms veel meer ruimte ervaren om betere zorg te verlenen’

Waarom denk je dat het verloop in de zorg zo groot is? Waarom denken we dat die ongecontracteerde zorg zo enorm groeit? Dat hele systeem houdt dat in stand en zorgt daarvoor. Als die gecontracteerde zorgaanbieders zo de pin op de neus krijgen: je mag maximaal 10 uur in de week aan zorg aanbieden of je mag maar 7000 per jaar, dat betekent alle cliënten met een wat grotere zorgvraag, die willen ze niet want dat is ten nadele dus die komen bij de ongecontracteerde terecht. Waarom gaan zorgverleners bij ongecontracteerde zorgaanbieders werken? Omdat ze daar soms veel meer ruimte ervaren om betere zorg te verlenen, omdat daar soms de regeldruk wat minder is.

(Wijkverpleegkundige)

Het personeelsgebrek werkt door in het capaciteitstekort. In het geval van personeelsgebrek kan bijvoorbeeld een crisisbed in een verpleeghuis niet vrijgegeven worden.

Naast het tekort aan betaalde beroepskrachten neemt ook het aantal vrijwilligers in de zorg af. Een van de verklaringen daarvoor is dat mensen meer en langer betaald werken en geen tijd meer hebben voor vrijwilligerswerk (De Boer et al. 2021).

Niet genoeg geschikte woningen

De woningvoorraad van geschikte woningen voor ouderen schiet tekort. Dit aspect speelt met name in grote steden, waar zich veel etage- en portiekwoningen bevinden die vaak niet geschikt zijn voor ouderen (Den Draak et al. 2021; De Klerk et al. 2019). In krimpregio’s speelt het gebrek aan voorzieningen in de nabijheid een rol. Ouderen die in een niet-geschikte woning wonen zijn minder zelfredzaam: zij hebben vaker hulp nodig bij het doen van boodschappen of bij de zelfverzorging. Zij kunnen ook vaak niet thuis revalideren na een ziekenhuisopname (ze kunnen de trap niet op of ruimtes zijn te krap voor een rolstoel). Ook zijn woningen die wel toegankelijk zijn voor ouderen niet altijd geschikt omdat ze te duur zijn voor ouderen of mensen met een beperking.

Analyse: de tekorten aan de middelen hangen onderling met elkaar samen

De tekorten die spelen op het gebied van financiën, zorgaanbod, personeelsaanbod en passend woonaanbod voor ouderen zijn sterk aan elkaar gerelateerd. Een tekort in het ene domein heeft gevolgen voor het andere. Zo hangen financiële middelen en het personeelsaanbod onderling samen en zijn voorwaardelijk voor voldoende aanbod, terwijl een gebrek aan passende woningen voor ouderen leidt tot een grotere vraag naar verblijfsplekken in de ouderenzorg.

Literatuur

Boer, A. de, M. de Klerk, D. Verbeek-Oudijk en I. Plaisier (2020). Blijvende bron van zorg. Ontwikkelingen in het geven van informele hulp 2014-2019. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Booys, M. de, D. Achterbergh, A. de Lange, C. Mastenbroek, C. Klop en J.-W. Dik (2018). Startnotitie Naar reguliere integrale zorg voor kwetsbare ouderen thuis. Diemen: Zorginstituut Nederland. Geraadpleegd 10 september 2020 via www.zorginstituutnederland.nl.

Draak, M. den, S. Kooiker en I. Koper (2021). Langer thuis wonen van ouderen met een zorgbehoefte. In: L. van Noije, D. Verbeek-Oudijk en J. de Haan (red.), Kwesties voor het kiezen 2021. Analyse van vijf urgente maatschappelijke vraagstukken voor de komende kabinetsperiode (p. 199-252). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Feitsma, M. en M. Kaper (2018). Kijk op de keten. Knelpunten, opgaven en inspirerende initiatieven. Ouderenzorg in de provincie Drenthe. Assen: Trendbureau Drenthe. Geraadpleegd 19 februari 2021 via https://trendbureaudrenthe.nl.

Francke, A.L., P.M. Rijken, K. de Groot, A.J.E. de Veer, K.A.M. Verkleij en H.R. Boeije (2017). Evaluatie van de wijkverpleging. Ervaringen van cliënten, mantelzorgers en zorgprofessionals. Deelevaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg. Utrecht: Nivel. Geraadpleegd 19 februari 2021 via www.nivel.nl.

IGJ (2019). Kwetsbare oudere in Best staat centraal in zorgnetwerk van huisarts, praktijkondersteuner en wijkverpleegkundige. Utrecht: Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Geraadpleegd 19 februari 2021 via www.igj.nl.

Glimmerveen, L., L. Stouthard en K. Benning (2019). Van thuis naar het verpleeghuis. Op weg naar een soepele overgang. Utrecht: Vilans. Geraadpleegd 19 februari 2021 via www.rijksoverheid.nl.

Groot, K. de, A. de Veer, S. Versteeg en A. Francke (2018). Het organiseren van langdurige zorg en ondersteuning voor thuiswonende patiënten. Ervaringen van praktijkondersteuners in dehuisartsenzorg. Utrecht: Nivel. Geraadpleegd 19 februari 2021 via www.nivel.nl.

Klerk, M. de, D. Verbeek-Oudijk, I. Plaisier en M. den Draak (2019). Zorgen voor thuiswonende ouderen. Kennissynthese over de zorg voor zelfstandig wonende 75-plussers, knelpunten en toekomstige ontwikkelingen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

KPMG (2018). Juiste zorg op de juiste plek. Onderzoek naar condities en consequenties (Definitieve rapportage ten behoeve van bespreking in de taskforce Zorg op Juiste Plek). Amstelveen: KPMG. Geraadpleegd 19 februari 2021 via www.zonmw.nl.

Kromhout, M., N. Kornalijnslijper en M. de Klerk (2018). Veranderde zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking. Landelijke evaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Plaisier, I. en M. den Draak (2019). Wonen met zorg. Verkenning van particuliere woonzorg voor ouderen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

ZorgImpuls (2017). Samen voor kwetsbare ouderen 010. Regioanalyse keten kwetsbare ouderen Rotterdam. Geraadpleegd 19 februari 2021 via www.zorgimpuls.nl.

Deze kaart citeren

Plaisier, I. en M. den Draak (2021). Tekorten. In: Passende zorg voor ouderen thuis: knelpunten in kaart. Geraadpleegd op [datum vandaag] via https://digitaal.scp.nl/passende-zorg-voor-ouderen-thuis/tekorten.

Informatie noten

Meerdere verzamelde krantenartikelen hadden bezuinigingen op de Wmo 2015 door de gemeente als onderwerp.