Passende zorg voor ouderen thuisknelpunten in kaart

4 / 12

Schotten in de zorg en ondersteuning

Auteurs: Maaike den Draak en Inger Plaisier

De zorg en ondersteuning is opgedeeld in verschillende werkterreinen. De scheidslijnen of schotten die voor deze opdelingen zorgen, worden zowel door de geïnterviewde deskundigen als in de geanalyseerde literatuur ervaren als een belemmering voor passende zorg en ondersteuning (zie bv. Boeije et al. 2019; De Booys et al. 2018; Van Cadsand en Renes 2017; Glimmerveen et al. 2019; KPMG 2018). Het gaat om schotten in de wet- en regelgeving, maar ook om schotten in de financiering, schotten op basis van de problematiek van de oudere (de grondslag voor zorg) of schotten in de uitvoering.

Schotten in de wetgeving

Ouderen die zelfstandig wonen en zorg of ondersteuning nodig hebben, hebben te maken met verscheidene zorgwetten: de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015), de Zorgverzekeringswet (Zvw) en/of de Wet langdurige zorg (Wlz). Deze wetten verschillen van elkaar in onderliggende visie, uitgangspunten en toelatingscriteria. Ze sluiten daardoor niet in alle gevallen naadloos op elkaar aan. Ook is de uitvoering van de wetten en het toezicht daarop verschillend ingericht. Zo zijn de gemeenten verantwoordelijk voor de Wmo 2015, de zorgverzekeraars voor de Zvw en de zorgkantoren voor de Wlz. De schotten in de wetgeving hangen samen met de schotten in de financiering van zorg en ondersteuning, zo merken ook geïnterviewde deskundigen.

‘Dus laat dat nou gewoon weg: welk schot het dan is of welk potje’

[…] als mensen beginnende dementie hebben dan is het soms wel heel fijn als je wat individuele begeleiding thuis in kunt zetten. Dat is dan dat iemand even mee gaat boodschappen doen of in ieder geval dat er een oogje is die kijkt. Ja, maar vaak lukt dat niet om dat aan te vragen want dat moet dan vanuit de Wmo betaald worden, dat moet de gemeente doen. Maar de gemeente zegt: ‘Nee, maar er is sprake van een dementie dus dat wordt uiteindelijk toch een Wlz en omdat de Wlz voorliggend is, gaan we het niet vanuit de Wmo betalen.’ Maar dan denk ik: ja, ho, wacht even, we zitten nog in het begintraject en juist als je hier goed opvangt dan voorkom je dat het heel snel achteruit gaat […] en dan bespaar je misschien zelfs wel een heleboel geld zo meteen in de Wlz. Dus laat dat nou gewoon weg: welk schot het dan is of welk potje.

(Specialist ouderengeneeskunde in eerste lijn)

Schotten in de financiering

De financiering van zorg en ondersteuning verloopt via verschillende geldstromen en kanalen (gemeente, zorgverzekeraar, zorgkantoor). Soms worden zorgtaken die erg op elkaar lijken op een verschillende manier gefinancierd omdat ze door de omstandigheden onder een andere wet vallen. Dat kan voor onduidelijkheid zorgen. Zo bestaan er meerdere mogelijkheden voor een tijdelijke opname in een instelling en kan hulp bij de maaltijd geboden worden vanuit de Wmo 2015 of als persoonlijke verzorging vanuit de Zvw. Volgens geïnterviewde deskundigen en de literatuur kan die onduidelijkheid zorgen voor het uitblijven van passende zorg en ondersteuning (zie bv. Van Cadsand en Renes 2017).

‘Dan kom je in een discussie waar je niet in wil zitten’

[…] waarbij ik denk dat het geen ELV is, zegt de gemeente tegen ons: ‘Het is ELV.’ Dan zeggen we nee, maar goed dan kom je in een discussie waar je niet in wil zitten natuurlijk, want ja, die cliënt die wacht op zijn besluit.

(Medewerker verpleeghuis)

Schotten op basis van de problematiek van de oudere

De aard en de ernst van de problematiek van een oudere bepalen welke zorgaanbieders en professionals zorg en ondersteuning mogen verlenen. Dat hangt samen met de deskundigheid, maar ook met de schotten in de wetgeving en financiering. Voor ouderen bij wie nog geen diagnose is gesteld of die met meerdere typen gezondheidsproblemen kampen, kan het volgens respondenten daardoor lastig zijn om een (geschikte) zorgverlener te vinden.

Schotten in de uitvoeringspraktijk

Bij de zorg en ondersteuning voor ouderen zijn vele beroepsgroepen, specialismen en organisaties betrokken. Het is een breed werkveld. De diverse spelers in het werkveld hebben uiteenlopende achtergronden en culturen, spreken ieder hun eigen vaktaal en zijn in dienst van verschillende organisaties die elkaar soms ook beconcurreren. Deze onderlinge verschillen kunnen, zo stellen onze geïnterviewden, schotten vormen. Een veelgenoemd schot is dat tussen het medische domein en het sociale domein.

‘Het schisma is nog steeds zorg en ondersteuning’

Het schisma is nog steeds zorg en ondersteuning. En iedereen heeft het erover dat dat samen moet optrekken. Dat is nog lang niet zo. Er zijn nog maar een paar voorbeelden waarin dat echt goed gaat. En waarin ook wijkverpleging betrokken is in het wijkteam, of waarin de POH of de huisarts betrokken is in het wijkteam. (…) En dat gaat niet vanzelf.

(Medewerker kennisorganisatie)

Analyse: knelpunten ontstaan wanneer de schotten leidend zijn

De bestaande schotten lijken niet altijd goed aan te sluiten bij de situatie van individuele ouderen en de problemen die deze ouderen in het dagelijks leven tegenkomen (zie ook De systeemwereld sluit niet aan bij de leefwereld). Voor de partijen die betrokken zijn bij de uitvoering van de zorg en ondersteuning blijkt het moeilijk te zijn om over de schotten heen samen te werken (zie ook Samenspel tussen organisaties). Volgens onze respondenten ontstaan knelpunten voor ouderen met name wanneer de schotten en niet de zorgbehoefte van de oudere leidend zijn voor de keuzes die professionals, zorgaanbieders, gemeenten en zorgverzekeraars maken. Het is daarbij niet altijd duidelijk of het probleem zit in de vormgeving van het stelsel of in de interpretatie en uitvoering ervan. Meerdere geïnterviewden erkennen echter dat er altijd enige vorm van afbakening (en dus schotten) nodig zal zijn. Voor een goed functionerende integrale zorg voor ouderen zijn daarom ook goede onderlinge communicatie en afspraken noodzakelijk.

Literatuur

Boeije, H., R. Verkaik, K. de Groot, H. Kappen en J. Korevaar (2019). Kwaliteit van leven van langer thuiswonende ouderen. Sessies met de praktijk. Utrecht: Nivel. Geraadpleegd 19 februari 2021 via www.nivel.nl.

Booys, M. de, D. Achterbergh, A. de Lange, C. Mastenbroek, C. Klop en J.-W. Dik (2018). Startnotitie Naar reguliere integrale zorg voor kwetsbare ouderen thuis. Diemen: Zorginstituut Nederland. Geraadpleegd 10 september 2020 via www.zorginstituutnederland.nl.

Cadsand, R. van en I. Renes (2017). Gespreksdocument Grensvlakken Ouderenzorg. Juni 2017. Leiden: Zilveren Kruis. Geraadpleegd 19 februari 2021 via www.zilverenkruis.nl.

Glimmerveen, L., L. Stouthard en K. Benning (2019). Van thuis naar het verpleeghuis. Op weg naar een soepele overgang. Utrecht: Vilans. Geraadpleegd 19 februari 2021 via www.rijksoverheid.nl.

KPMG (2018). Juiste zorg op de juiste plek. Onderzoek naar condities en consequenties (Definitieve rapportage ten behoeve van bespreking in de taskforce Zorg op Juiste Plek). Amstelveen: KPMG. Geraadpleegd 19 februari 2021 via www.zonmw.nl.

Deze kaart citeren

Draak, M. den en I. Plaisier (2021). Schotten in de zorg en ondersteuning. In: Passende zorg voor ouderen thuis: knelpunten in kaart. Geraadpleegd op [datum vandaag] via https://digitaal.scp.nl/passende-zorg-voor-ouderen-thuis/schotten-in-de-zorg-en-ondersteuning.

Informatie noten

Bijvoorbeeld somatisch, psychogeriatrisch, psychiatrisch, middelenverslaving.

Bijvoorbeeld huisarts, specialist in ziekenhuis, wijkverpleegkundige.

Bijvoorbeeld ouderenwerker, cliëntondersteuner, mantelzorgondersteuner, welzijnswerker.

Bijvoorbeeld zorgaanbieders, zorgverzekeraars, gemeenten.