Passende zorg voor ouderen thuisknelpunten in kaart

11 / 12

Gevolgen van de coronacrisis voor het ontvangen van passende zorg en ondersteuning

Auteurs: Inger Plaisier en Maaike den Draak

Dit onderzoek vond vrijwel geheel plaats voor half maart 2020; voordat de coronacrisis begon. Vanaf dat moment werd bezoek aan kwetsbare ouderen thuis afgeraden, omdat zij de belangrijkste risicogroep van het coronavirus bleken te zijn. Het coronavirus heeft voor deze groep ingrijpende gevolgen gehad.

Ouderen risicogroep voor coronavirus

Mensen ouder dan 70 jaar hebben een verhoogd risico om bij een besmetting met het coronavirus ernstig ziek te worden, in het ziekenhuis te worden opgenomen en te overlijden. Al in het begin van de coronacrisis werd het bezoek aan zelfstandig wonende ouderen daarom ontraden en werd een bezoekverbod in verpleeghuizen ingesteld. Ruim een derde van de ouderen (62-plussers) heeft minder contact met vrienden dan voor de coronapandemie en een op de vijf heeft minder contact met kinderen. Ook voelden ouderen (70-plussers) zich in 2020 vaker emotioneel eenzaam dan in 2019 (De Klerk et al. 2021). Het is de vraag in hoeverre de sociale contacten (met name met vrienden) zich volledig zullen herstellen als de crisis voorbij is.

Minder zorg, ondersteuning en ontmoeting

Bij thuiszorgorganisaties was sprake van een tekort aan beschermende middelen waardoor een deel van de thuiszorg wegviel, soms ook omdat ouderen zelf de zorg aan huis afhielden. Ook andere vormen van ondersteuning zoals dagbesteding, algemene voorzieningen zoals een buurthuis en andere plaatsen met mogelijkheden voor ontmoetingen werden gesloten. Door de coronamaatregelen was het voor ouderen ook moeilijker voldoende te bewegen. Te weinig bewegen kan tot (meer) fysieke en mentale gezondheidsproblemen leiden (RIVM 2020). Daarnaast werd de medische zorg afgeschaald, waardoor medische controles en operaties of andere ingrepen zonder haast uitgesteld werden. De verminderde zorg, ondersteuning en ontmoetingen betekenden voor thuiswonende ouderen een groter risico op slechte hygiëne, sociaal isolement, eenzaamheid, een lager welbevinden en een toename van gezondheidsproblemen (Plaisier en de Klerk 2020).

Minder mantelzorg en zwaardere belasting van mantelzorgers

Als gevolg van het (deels) wegvallen van de thuiszorg en dagbesteding waren thuiswonende ouderen tijdens de coronacrisis vaker aangewezen op mantelzorgers, bijvoorbeeld partners of dichtbij wonende kinderen. Een deel van deze mantelzorgers – waaronder ook ouderen die voor hun partner zorgden – werd zwaarder belast dan anders (RIVM 2021). Sommige mantelzorgers kwamen er alleen voor te staan, omdat anderen werd ontraden om te reizen en vanwege de beperking van het aantal bezoekers, met name bij ouderen met een kwetsbare gezondheid (De Boer et al. 2020). Vooral huisgenoten gaven meer zorg, bijvoorbeeld ouderen die hun partner helpen (De Klerk et al. 2021).

Uitstel verhuizing naar verpleeghuis

Voor sommige ouderen die op de drempel van het verpleeghuis stonden, was de coronacrisis en de bezoekregeling juist een reden om hun aankomende verhuizing uit te stellen (De Boer et al. 2020; RIMV 2021). Ouderen in verpleeghuizen en woonzorgcentra werden namelijk afgezonderd van de buitenwereld. Ook bleken woonzorginstellingen plekken te zijn waar het virus zich snel kon verspreiden en vele slachtoffers eiste. Daar bleven dan ook bedden tijdelijk onderbezet.

Maar ook initiatieven en creatieve oplossingen

Dit alles betekent dat de coronacrisis bestaande problemen bij het verkrijgen van passende zorg en ondersteuning uitvergrootte: de ondersteuningsbehoefte nam toe (boodschappen doen, vervoer regelen, eenzaamheid bestrijden, mantelzorgers ontlasten) en het zorgaanbod nam af (dagbesteding dicht, minder thuiszorg, minder mantelzorgers om de zorg mee te delen). Anderzijds was er, zeker tijdens de eerste coronagolf in 2020, ook veel aandacht voor de nood waarin veel ouderen verkeerden, waardoor er ook initiatieven en creatieve oplossingen werden gezocht om de ergste nood te verlichten. Vanuit zowel de professionele zorg, het sociaal domein als de samenleving werd gezocht naar oplossingen om ouderen die in een isolement of tussen wal en schip dreigden te raken zo goed mogelijk in beeld te krijgen en hen waar mogelijk te ondersteunen. Deze initiatieven hebben wellicht ook inzichten gebracht over aangrijpingspunten en oplossingsrichtingen voor de knelpunten die ook zonder het coronavirus spelen in de zorg voor kwetsbare ouderen die zich op de drempel tussen thuis en het verpleeghuis bevinden. Een vervolgonderzoek kan deze inzichten bijeen brengen zodat de lessen die daaruit te trekken zijn kunnen bijdragen aan het verbeteren van de werking van het lokale sociale domein en de zorg en ondersteuning aan deze groep ouderen.

Literatuur

Baâdoudi, F., T. Kuijpers, B. Everaars, G. Herber en A. Spijkerman (2021). Hoe gaat het met thuiswonende ouderen tijdens COVID-19: inzichten uit de literatuur. Bilthoven: RIVM. Geraadpleegd 15 juni 2021 via https://www.rivm.nl/sites/default/files/2021-02/Factsheet%2520Kennisintegratie%2520COVID-19%2520strategie%2520thuiswonende%2520ouderen.pdf.

Boer, A. de, R. Hoefman, M. de Klerk, I. Plaisier en S. de Roos (2020). Beleidssignalement maatschappelijke gevolgen coronamaatregelen. Mantelzorgers. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Klerk, M. de, M. Olsthoorn, I. Plaisier, J. Schaper en F. Wagemans (red.) (2021). Een jaar met corona. Ontwikkelingen in de maatschappelijke gevolgen van corona. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Plaisier, I. en M. de Klerk (2020). SCP Coronakompas: Zorg. Kwaliteit van leven in tijden van corona. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

RIVM (2021). Volksgezondheid Toekomst Verkenning. Thema Zorg. Druk op zorg en ondersteuning thuis. Geraadpleegd 15 juni 2021 via https://www.volksgezondheidtoekomstverkenning.nl/c-vtv/zorg/druk-thuiszorg.

Deze kaart citeren

Plaisier, I. en M. den Draak (2021). Gevolgen van de coronacrisis voor het ontvangen van passende zorg en ondersteuning. In: Passende zorg voor ouderen thuis: knelpunten in kaart. Geraadpleegd op [datum vandaag] via https://digitaal.scp.nl/passende-zorg-voor-ouderen-thuis/gevolgen-van-de-coronacrisis-voor-het-ontvangen-van-passende-zorg-en-ondersteuning.

Informatie noten

Gegevens afkomstig van Longitudinal Ageing Studies Amsterdam, uit 2019 en 2020.